عوامل به وجود آورنده بهمن؛ راهنمای جامع شناخت، پیشگیری و ایمنی در کوهستان

بهمن چیست و مکانیزم شکل گیری آن چگونه است

بهمن پدیده ای طبیعی و در عین حال خطرناک است که در آن توده ای بزرگ از برف به صورت ناگهانی و با سرعت زیاد از یک شیب کوهستانی به سمت پایین حرکت می کند. این اتفاق زمانی رخ می دهد که نیروی وارد بر توده برف که عمدتا ناشی از وزن خود برف و نیروی گرانش است بر نیروی مقاومت داخلی آن غلبه کند. مقاومت داخلی برف به چسبندگی بین کریستال های برف و اصطکاک بین لایه های مختلف برف و بستر زمین بستگی دارد.

فرایند تشکیل بهمن یک پدیده تک عاملی نیست بلکه نتیجه تعامل پیچیده ای از شرایط جوی، توپوگرافی منطقه و ویژگی های فیزیکی پوشش برف است. وقتی لایه های برف روی هم انباشته می شوند، هر لایه تحت تاثیر دما و فشار لایه های بالایی دچار تغییرات دگرگونی می شود. اگر یک لایه ضعیف و ناپایدار در زیر یک لایه منسجم و سنگین تر قرار گیرد، کل ساختار در آستانه فروپاشی قرار می گیرد. در این شرایط، حتی یک محرک کوچک مانند وزن یک کوهنورد یا وزش شدید باد می تواند به عنوان ماشه عمل کرده و تعادل ناپایدار را بر هم بزند.

انواع اصلی بهمن در محیط های کوهستانی

شناخت انواع بهمن به درک بهتر رفتار آن ها و ارزیابی دقیق تر خطرات کمک می کند. بهمن ها بر اساس ویژگی های فیزیکی برف و نحوه شروع حرکت به دسته های مختلفی تقسیم می شوند که دو نوع اصلی آن ها بیشترین اهمیت را دارند.

بهمن سست یا پودری

این نوع بهمن معمولاً در لایه های سطحی و تازه بارش برف رخ می دهد. در بهمن پودری، کریستال های برف چسبندگی بسیار کمی به یکدیگر دارند و به راحتی از هم جدا می شوند. حرکت این نوع بهمن اغلب از یک نقطه کوچک آغاز شده و با حرکت به سمت پایین، برف های بیشتری را درگیر کرده و شکلی مخروطی یا شبیه به حرف V به خود می گیرد. بهمن های پودری معمولاً در حین بارش برف یا بلافاصله پس از آن و در شرایطی که باد شدیدی وجود ندارد اتفاق می افتند. اگرچه این نوع بهمن کمتر از نوع صفحه ای کشنده است، اما می تواند فرد را با خود کشیده و در عوارض زمین مانند دره ها یا پای صخره ها مدفون کند.

بهمن صفحه ای یا تخته ای

بهمن صفحه ای خطرناک ترین و مخرب ترین نوع بهمن برای انسان ها محسوب می شود و مسئول بیشترین آمار تلفات در کوهستان است. این پدیده زمانی رخ می دهد که یک لایه منسجم، سخت و با چسبندگی خوب از برف که به آن صفحه برفی می گویند، روی یک لایه ضعیف تر و ناپایدارتر در عمق کمتر قرار گرفته باشد. وقتی شکست در لایه ضعیف رخ می دهد، صفحه رویی به صورت یکپارچه و در ابعاد وسیع شکسته شده و روی شیب لغزیده می شود. وجود یک خط شکست مشخص و تیز در بالاترین نقطه شروع بهمن که به آن تاج بهمن می گویند، نشانه بارز و تشخیص دهنده این نوع بهمن است.

بهمن مرطوب یا خیس

این نوع بهمن معمولاً در فصل بهار یا در دوره های گرمایش ناگهانی رخ می دهد. زمانی که دمای هوا به بالای صفر درجه سانتی گراد می رسد، آب حاصل از ذوب برف در بین لایه های برف نفوذ می کند. این آب هم وزن توده برف را به شدت افزایش می دهد و هم به عنوان روان کننده عمل کرده و چسبندگی بین لایه ها را از بین می برد. بهمن های مرطوب سرعت کمتری نسبت به بهمن های پودری دارند اما به دلیل چگالی و وزن بسیار بالای برف خیس، نیروی تخریب و فشار آن ها فوق العاده زیاد است و مانند جریان گل و لای غلیظ حرکت می کنند.

مهم ترین عوامل به وجود آورنده و تشدید کننده بهمن

وقوع بهمن نتیجه زنجیره ای از عوامل است که هر کدام به تنهایی یا در ترکیب با یکدیگر می توانند شرایط را از حالت پایدار به ناپایدار تبدیل کنند. درک دقیق این عوامل برای هر کسی که قصد فعالیت در محیط های برفی را دارد ضروری است.

بارش برف و باران

بارش برف تازه، به ویژه اگر در مدت زمان کوتاهی حجم زیادی از برف ببارد، خطر وقوع بهمن را به شدت افزایش می دهد. بارش بیش از ۲۰ سانتی متر برف در ۲۴ ساعت یا نرخ بارش ۲ سانتی متر در ساعت، بار اضافی و ناگهانی را بر لایه های زیرین تحمیل می کند. اگر چسبندگی بین برف تازه و لایه قدیمی ضعیف باشد، احتمال لغزش بسیار بالا می رود. علاوه بر این، بارش باران بر روی برف یکی از خطرناک ترین عوامل است. قطرات آب به سرعت در ساختار برف نفوذ کرده، وزن آن را افزایش داده و پیوندهای بین کریستال های برف را سست می کنند که منجر به شروع بهمن های مرطوب و سریع می شود.

وزش باد و توزیع مجدد برف

باد یکی از موثرترین عوامل در ایجاد شرایط ناپایدار است. باد می تواند برف پودری و سبک را از مناطق در معرض باد جمع آوری کرده و در مناطق پشت به باد مانند پشت یال ها، فرورفتگی ها و دره ها انباشته کند. این انباشت سریع منجر به تشکیل صفحات متراکم برفی می شود که به آن ها صفحات بادی می گویند. این صفحات اغلب چسبندگی ضعیفی به لایه های زیرین دارند و به شدت مستعد شکست و ایجاد بهمن صفحه ای هستند، حتی اگر در روزهای قبل بارش برفی رخ نداده باشد.

تغییرات دمایی و تابش خورشید

دما و تغییرات آن نقش حیاتی در فرآیندهای دگرگونی و استحکام لایه های برف دارد. دماهای بسیار پایین باعث حفظ ساختار کریستال های اولیه و چسبندگی کمتر می شوند که می تواند لایه های ضعیف ایجاد کند. از طرف دیگر، افزایش ناگهانی دما یا تابش شدید نور خورشید، به ویژه در دامنه های آفتاب گیر و در فصل بهار، می تواند باعث ذوب شدن برف در سطح یا در محل تماس با لایه های زیرین شود. این فرآیند چسبندگی را کاهش داده و زمینه را برای وقوع بهمن فراهم می کند. اولین روز آفتابی پس از یک دوره بارش برف سنگین، اغلب یکی از پرخطرترین زمان ها برای فعالیت در کوهستان است.

ساختار و لایه بندی ناپایدار برف

پوشش برف روی کوهستان هرگز یکدست نیست و از لایه های متعددی تشکیل شده که هر کدام در زمان ها و شرایط آب و هوایی متفاوتی باریده اند. این لایه ها از نظر نوع کریستال، چگالی و استحکام با یکدیگر تفاوت دارند. وجود یک لایه ضعیف مانند برف سطحی دگرگون شده یا لایه ای مرطوب در زیر یک لایه قوی تر و منسجم تر، زمینه اصلی وقوع بهمن صفحه ای است. شکست در این لایه ضعیف باعث لغزش ناگهانی لایه یا لایه های بالایی می شود.

عوامل انسانی و ارتعاشات

بر اساس آمارهای جهانی، بیش از ۹۰ درصد از بهمن هایی که منجر به مرگ یا آسیب جدی می شوند، توسط خود انسان ها تحریک می شوند. فعالیت هایی مانند اسکی خارج از پیست، کوهنوردی، عبور وسایل نقلیه موتوری مانند اسنوموبیل و حتی فریاد زدن یا ایجاد صدای بلند در شرایط بسیار ناپایدار می تواند به عنوان عامل محرک عمل کند. وزن اضافه و ارتعاشات ناشی از حرکت انسان، تنش برشی را در لایه های ضعیف برف افزایش داده و باعث شروع شکست می شود.

نشانه های هشدار دهنده بهمن در محیط کوهستان

توجه به نشانه های محیطی می تواند جان شما را نجات دهد. قبل از ورود به یک منطقه شیب دار، همیشه به دنبال این علائم باشید:

• مشاهده بهمن های اخیر: اگر در منطقه یا دامنه های مشابه با جهت جغرافیایی یکسان، شواهدی از ریزش بهمن تازه می بینید، این یک هشدار جدی است که شرایط ناپایدار است.
• صدای نشست برف: شنیدن صدای هوومپ یا شکستن ناگهانی برف زیر پا یا اسکی، نشان دهنده شکست در یک لایه ضعیف زیرین و ناپایداری شدید پوشش برف است.
• ترک خوردن سطح برف: مشاهده ترک هایی که از محل قدم های شما یا اسکی شروع شده و به اطراف گسترش می یابند، نشانه واضحی از ناپایداری لایه سطحی است.
• بارش سنگین یا تغییر ناگهانی دما: بارش برف یا باران شدید در ۲۴ ساعت گذشته یا افزایش سریع دمای هوا، عوامل افزایش دهنده خطر هستند.
• انباشت برف توسط باد: وجود توده های برفی متراکم و سفت در پشت موانع طبیعی یا دره ها که توسط باد ایجاد شده اند، پتانسیل بالایی برای ریزش دارند.

راهنمای جامع ایمنی و پیشگیری از خطرات بهمن

پیشگیری همیشه بهتر از مواجهه با شرایط اضطراری است. رعایت اصول زیر می تواند ریسک مواجهه با بهمن را به حداقل برساند:

تجهیزات تخصصی و حیاتی برای فعالیت در مناطق بهمن خیز

داشتن دانش کافی بدون تجهیزات مناسب در محیط کوهستان برفی ناقص است. هر فردی که وارد مناطق مستعد بهمن می شود باید به صورت انفرادی به تجهیزات زیر مجهز باشد:

• دستگاه زنده یاب بهمن یا بیکن: این دستگاه الکترونیکی در حالت عادی سیگنال ارسال می کند و در صورت مدفون شدن، با تغییر حالت به دریافت، به همراهان اجازه می دهد محل دقیق فرد را پیدا کنند. داشتن این دستگاه و تمرین مداوم با آن الزامی است.
• پروب یا کاوشگر بهمن: یک میله تلسکوپی سبک و مقاوم که برای سنجش عمق برف و پیدا کردن محل دقیق فرد مدفون شده پس از تعیین محدوده با بیکن استفاده می شود.
• بیلچه تاشو بهمن: بیلچه های معمولی پلاستیکی برای برف فشرده بهمن کارایی ندارند. بیلچه بهمن باید دارای تیغه فلزی محکم و دسته کوتاه و تاشو باشد تا بتواند برف فشرده و یخ زده را به سرعت حفاری کند.
• کوله پشتی مجهز به سیستم کیسه هوای بهمن: این کوله های پیشرفته با کشیدن یک ضامن، یک یا دو بالون بزرگ را پر از هوا می کنند. این کار باعث افزایش حجم و کاهش چگالی فرد می شود و طبق اصل جدایش در جریان بهمن، فرد را به سطح برف نزدیک تر نگه می دارد و شانس مدفون نشدن را به طور چشمگیری افزایش می دهد.

اقدامات حیاتی در صورت گرفتار شدن در بهمن

اگر با وجود تمام احتیاط ها در مسیر بهمن قرار گرفتید، اقدامات سریع و صحیح می تواند تفاوت بین زندگی و مرگ باشد:

1. تلاش برای خروج از مسیر: در لحظات اول، سعی کنید با حرکات سریع شنا یا دویدن به کناره های مسیر بهمن فرار کنید.
2. رها کردن تجهیزات سنگین: کوله پشتی سنگین و تجهیزات غیرضروری را رها کنید تا سبک تر شوید و کمتر به عمق برف فرو بروید. البته تجهیزات نجات مانند بیکن باید روی بدن باقی بمانند.
3. مبارزه برای ماندن روی سطح: با حرکات دست و پا سعی کنید روی سطح برف بمانید. از اشیاء ثابت مانند تنه درختان بزرگ یا صخره ها چنگ بزنید.
4. ایجاد فضای تنفس: درست قبل از اینکه برف شما را کاملا بپوشاند، یک دست را به سمت بالا نگه دارید و با دست دیگر جلوی صورت خود یک فضای خالی برای تنفس ایجاد کنید. پس از توقف حرکت برف، این فضا از خفگی جلوگیری می کند.
5. حفظ آرامش و انرژی: پس از توقف، اگر نمی توانید خود را آزاد کنید، فریاد نزنید مگر اینکه صدای نجات دهندگان را بسیار نزدیک بشنوید. فریاد زدن اکسیژن محدود شما را هدر می دهد و برف صدا را به خوبی منتقل نمی کند. آرام باشید و انرژی خود را حفظ کنید.

پرسش های متداول درباره بهمن